The Overlooked Role of Project Governance in PMI Standards: A Critical Review
جایگاه مغفول حاکمیت پروژه در استانداردهای مدیریت پروژه:
یک بررسی تحلیلی بر اساس استانداردهای PMI
چکیده
با وجود رشد چشمگیر دانش مدیریت پروژه در دهه‌های اخیر، یکی از مفاهیم کلیدی این حوزه یعنی «حاکمیت پروژه» هنوز جایگاه شایسته‌ای در استانداردهای اصلی مانند PMBOK نیافته است. این مقاله با تمرکز بر استانداردهای انجمن مدیریت پروژه آمریکا (PMI)، به بررسی جایگاه حاکمیت پروژه در اسناد رسمی این نهاد می‌پردازد. با تحلیل استانداردهای PMBOK در نسخه‌های ششم و هفتم، راهنمای چابک (Agile Practice Guide) و استاندارد اختصاصی Governance (2016)، نشان داده میشود که چگونه نبود توجه کافی به حاکمیت پروژه می‌تواند در زمان پیاده‌سازی پروژه‌ها، به‌ویژه در پروژه‌های بزرگ و دولتی، منجر به ضعف در پاسخگویی، شفافیت و هم‌راستایی با اهداف استراتژیک شود. در پایان، با ارائه یک مثال عملی، اهمیت ترکیب حاکمیت با رویکردهای چابک نیز مورد بررسی قرار میگیرد.
مقدمه
مدیریت پروژه به‌عنوان یک حوزه علمی و حرفه‌ای، طی دهه‌های اخیر با انتشار استانداردهای بین‌المللی مانند PMBOK Guide و چارچوب‌های چابک توسعه یافته است. با وجود این، یکی از مفاهیم بنیادین یعنی حاکمیت پروژه (Project Governance) هنوز به اندازه اهمیتش در استانداردهای اصلی شناخته و مورد توجه قرار نگرفته است. پرسش‌های مکرر و نقدهای جدی نشان میدهد که حتی در میان متخصصان مدیریت پروژه، این مفهوم به‌طور کامل جا نیفتاده و اغلب در سایه مباحثی چون زمان‌بندی، هزینه و کیفیت قرار میگیرد. این مقاله با هدف بررسی جایگاه حاکمیت پروژه در استانداردهای PMI و تحلیل نقاط ضعف و قوت آن تدوین شده است.
مرور ادبیات
بر اساس استاندارد رسمی PMI با عنوان Governance of Portfolios, Programs, and Projects: A Practice Guide (2016)، حاکمیت پروژه چارچوب، وظایف و فرآیندهایی است که فعالیتهای مدیریت پروژه را هدایت می‌کنند تا محصول، خدمت یا نتیجه‌ای منحصربه‌فرد ایجاد شود و با اهداف استراتژیک و عملیاتی سازمان هم‌راستا باشد. این استاندارد، مؤلفه‌هایی چون ساختار تصمیمگیری، نقش‌ها و مسئولیت‌های شفاف، مدیریت ریسک، شفافیت، پاسخگویی و یادگیری مستمر را به‌عنوان ارکان حاکمیت معرفی میکند.
در PMBOK 6 (2017)، اشاره مستقیمی به حاکمیت پروژه وجود ندارد و تنها در قالب عواملی مانند Enterprise Environmental Factors و Organizational Process Assets به‌طور غیرمستقیم مطرح میشود. این موضوع باعث شده بسیاری از مدیران پروژه در زمان اجرا با چالش‌هایی در زمینه تصمیمگیری، پاسخگویی و کنترل مواجه شوند.
در مقابل، PMBOK 7 (2021) با رویکرد اصول‌محور، مفهوم حاکمیت را در قالب Value Delivery System وارد کرده و آن را به‌عنوان بخشی از هم‌راستایی استراتژیک پروژه‌ها معرفی میکند. همچنین در Agile Practice Guide (2017)، اگرچه تمرکز بر چابکی است، اما نقش PMO و ساختارهای سازمانی به‌عنوان عناصر حاکمیتی به‌طور محدود مطرح شده‌اند.
بحث و نقد
میتوان این ایراد را به PMI وارد کرد که در استانداردهای اصلی مانند PMBOK 6 به اندازه اهمیت موضوع حاکمیت پروژه به آن نپرداخته است. نبود اشاره مستقیم به حاکمیت پروژه باعث میشود نقش‌ها و مسئولیتها مبهم باقی بمانند، تصمیم‌گیری‌ها غیررسمی و پراکنده انجام شوند، پاسخگویی و شفافیت کاهش یابد و ریسک‌ها و منابع به‌طور سیستماتیک کنترل نشوند.
این ضعف به‌ویژه در زمان پیاده‌سازی پروژه‌های بزرگ یا دولتی آشکار میشود، زیرا چنین پروژه‌هایی نیازمند چارچوب‌های رسمی و قابل حسابرسی هستند. در مقابل، در پروژه‌های کوچک و چابک، نبود اشاره مستقیم الزاماً ضعف محسوب نمی‌شود، زیرا تیم‌های کوچک می‌توانند با چارچوب‌های سبک‌تر کار کنند.
برای مثال، در پروژه‌ای که هدف آن توسعه یک داشبورد مدیریتی است، رویکرد چابک ممکن است با ساخت یک نمونه اولیه در Sprint اول آغاز شود. اما بدون وجود ساختار حاکمیتی، مشخص نیست چه کسی اسپانسر پروژه است، بودجه چگونه تخصیص می‌یابد، و چه کسی مسئول گزارش‌دهی به هیئت مدیره است. این نشان میدهد که حتی در پروژه‌های Agile نیز وجود حاکمیت برای تضمین ارزش‌آفرینی و پاسخگویی ضروری است.
تفاوت نظام حاکمیتی پروژه با چارت سازمانی و شرح شغل
بر اساس راهنمای عملی «حاکمیت پرتفولیو، برنامه ها و پروژه ها ، تفاوت میان حاکمیت پروژه و چارت سازمانی مشخص را میتوان اینگونه بیان کرد:
حاکمیت پروژه چارچوب، کارکردها و فرآیندهایی است که فعالیتهای مدیریت پروژه را برای خلق محصول، خدمت یا نتیجه ی منحصربه فرد در راستای اهداف سازمانی، راهبردی و عملیاتی هدایت میکند. حاکمیت شامل عناصری مانند ساختارهای تصمیمگیری، پاسخگویی، نظارت، همسوسازی با استراتژی، مدیریت ریسک، تخصیص منابع و سنجش عملکرد است. ساختار حاکمیتی نیز «عناصر سازمانی مانند کمیته ها، هیئت ها و تیم ها را به همراه نقش ها، مسئولیتها و اختیارات تصمیم گیری تعریف میکند که نظارت و تصمیم گیری را برای پرتفولیو، برنامه ها و پروژه ها فراهم می آورند .
در مقابل، چارت سازمانی صرفاً یک نمودار است که روابط گزارش دهی و سلسله مراتب را به تصویر میکشد. راهنمای PMI تصریح میکند: «ساختار حاکمیتی معمولاً با نمودارهای سازمانی نمایش داده میشود؛ اما ساختار حاکمیتی بسیار فراتر از یک نمودار سازمانی است. این ساختار شامل فرآیندها، خط مشی ها و رویه های تعریف شده ای است که چگونگی اتخاذ تصمیمها و نحوه ی انجام فعالیتهای حاکمیتی را راهنمایی میکند.
بنابراین، چارت سازمانی تنها بخشی از ساختار حاکمیتی را (روابط سلسله مراتبی) نشان میدهد، در حالی که حاکمیت پروژه علاوه بر این ساختار، تمامی سیاست ها، فرآیندهای تصمیم گیری، مسیرهای ارجاع به رده بالاتر مسئله، معیارهای سنجش و سازوکارهای کنترلی را در بر میگیرد. به بیان دیگر، چارت سازمانی «چه کسی به چه کسی گزارش میدهد» را مشخص میکند، اما حاکمیت تعیین میکند که ، چه کسی با چه اختیاری و بر اساس چه قواعدی تصمیم میگیرد و چگونه در قبال آن پاسخگوست
نتیجه‌گیری
حاکمیت پروژه یکی از ارکان حیاتی موفقیت پروژه‌هاست که هنوز در میان بسیاری از مدیران پروژه به اندازه کافی شناخته نشده است. اگرچه PMI با انتشار استاندارد اختصاصی Governance (2016) این خلأ را تا حدی پر کرده، اما در استانداردهای اصلی مانند PMBOK 6 توجه کافی به این موضوع نشده است. تنها در نسخه هفتم PMBOK و راهنماهای تکمیلی، جایگاه حاکمیت به‌طور جدی‌تر مطرح شده است. بنابراین، برای اهالی مدیریت پروژه ضروری است که حاکمیت پروژه را نه یک مفهوم جانبی، بلکه یک ستون اصلی در موفقیت پروژه‌ها بدانند. بدون آن، حتی بهترین روش‌های چابک یا سنتی نیز ممکن است در زمان اجرا با شکست مواجه شوند.
منابع (APA)
Project Management Institute (PMI). (2016). Governance of Portfolios, Programs, and Projects: A Practice Guide. Newtown Square, PA: PMI.
Project Management Institute (PMI). (2017). A Guide to the Project Management Body of Knowledge (PMBOK® Guide) – Sixth Edition. Newtown Square, PA: PMI.
Project Management Institute (PMI). (2021). A Guide to the Project Management Body of Knowledge (PMBOK® Guide) – Seventh Edition. Newtown Square, PA: PMI.
Project Management Institute (PMI) & Agile Alliance. (2017). Agile Practice Guide. Newtown Square, PA: PMI.
تالیف : محمد علی مجیدیان - مدیرعامل شرکت سامان ایده
برای دریافت خدمات تحصصی مدیریت پروژه با ما تماس بگیرید .
سامان ایده محل تلاقی دانش و تجربه