تاریخچه IPMA به دهه ۱۹۶۰ میلادی بازمی‌گردد و ماجرای جالبی دارد:
- شکل‌گیری ایده ۱۹۶۴: داستان از سال ۱۹۶۴ آغاز شد، زمانی که پیر کخ (Pierre Koch)، یک مدیر پروژه هواپیمایی اهل فرانسه، دو همکار خود را برای بحث درباره مزایای روش مسیر بحرانی (CPM) به عنوان یک رویکرد مدیریتی دعوت کرد .
- تأسیس ۱۹۶۵ : این گروه با پیشنهاد پروفسور آرنولد کافمن، تصمیم به تشکیل یک شبکه بین‌المللی (INTERnational NETwork) گرفتند و نام "اینترنت" (INTERNET) را برای آن انتخاب کردند . در همان سال، این انجمن به طور رسمی با نام انجمن بین‌المللی سیستم‌های مدیریت (IMSA) در کشور سوئیس به ثبت رسید .
- رشد و توسعه: این انجمن در سال‌های بعد، اولین کنگره‌های بین‌المللی خود را برگزار کرد و به تدریج با نام "INTERNET" در سطح جهان شناخته شد .
- تغییر نام ۱۹۹۶ : در سال ۱۹۹۶ و همزمان با ظهور شبکه‌های مخابراتی اینترنت، این انجمن در کنگره جهانی پاریس، نام خود را به انجمن بین‌المللی مدیریت پروژه (IPMA) تغییر داد .
- نکته کلیدی : IPMA به عنوان قدیمی‌ترین نهاد حرفه‌ای مدیریت پروژه در جهان شناخته میشود که از سال ۱۹۶۵ فعالیت خود را آغاز کرده است .
دفتر مرکزی IPMA
بر اساس اطلاعات موجود در وب‌سایت رسمی IPMA ، دبیرخانه مرکزی (Central Secretariat) این انجمن در شهر آمستردام، هلند قرار دارد . لازم به ذکر است که در برخی منابع دیگر، اشاره‌هایی به موقعیت‌هایی مانند زوریخ یا ثبت اولیه در سوئیس شده است ، اما آدرس فعلی و رسمی دبیرخانه در آمستردام است .
اولین و اصلی‌ترین استاندارد IPMA
اولین و اصلی‌ترین استاندارد IPMA، ICB (Individual Competence Baseline) است که به عنوان «قلب استانداردهای IPMA و تنها استاندارد شایستگی‌محور مدیریت پروژه در جهان» شناخته میشود. این استاندارد برای اولین بار در سال ۱۹۹۹ منتشر شد و انقلابی در حوزه توسعه حرفه‌ای مدیریت پروژه ایجاد کرد، زیرا برای اولین بار یک استاندارد شایستگی‌محور جهانی ارائه داد.
ترتیب تولید استانداردها و فلسفه شکل‌گیری آنها
استانداردهای IPMA به‌تدریج و با تکمیل دیدگاه این انجمن از سه سطح کلیدی شکل گرفتند. ترتیب تولید و فلسفه وجودی آنها به شرح زیر است:
ICB (Individual Competence Baseline) نسخه اول سال 1991 :
- مخاطب: افراد (مدیران پروژه، برنامه و سبد).
- فلسفه وجودی: استاندارد ICB بر این باور است که موفقیت پروژه صرفاً با پیروی از یک سری فرایند حاصل نمی‌شود، بلکه به «شایستگی» افراد بستگی دارد. شایستگی ترکیبی از دانش، مهارت، توانایی و رفتار فرد است. این استاندارد به این سوال پاسخ می‌دهد که «یک مدیر پروژه موفق باید چگونه فردی باشد و چه کاری را بتواند انجام دهد؟
OCB (Organisational Competence Baseline) نسخه به‌روزسال 2016 :
نسخه به‌روز این استاندارد پس از ICB توسعه یافت و به شایستگیهای سازمانی میپردازد.
- مخاطب : سازمان‌ها.
- فلسفه وجودی: یک خلبان ماهر نمی‌تواند با یک هواپیمای خراب پرواز کند OCB به این نکته حیاتی اشاره دارد که محیط سازمانی (حاکمیت، ساختارها و فرایندها) باید به‌گونه‌ای باشد که از شایستگی افراد پشتیبانی کند. این استاندارد به سازمان‌ها کمک می‌کند تا توانایی خود را در مدیریت پروژهها، برنامه‌ها و سبدها ارتقا دهند.
PEB (Project Excellence Baseline) نسخه به‌روزسال 2016 :
سومین استاندارد اصلی که به‌عنوان «سه‌گانه استانداردها» در کنار ICB و OCB قرار گرفت.
- مخاطب: پروژهها و برنامه‌ها.
- فلسفه وجودی : PEB به این موضوع میپردازد که «تعالی» در یک پروژه به چه معناست و چگونه می‌توان آن را ارزیابی کرد. این استاندارد فراتر از معیارهای سنتی مانند «در زمان مقرر و با بودجه تعیین‌شده» است و به موفقیت همه‌جانبه، کیفیت نتایج و تأثیر بر ذینفعان نگاه می‌کند PEB در ابتدا برای ارزیابی پروژههای شرکت‌کننده در جوایز جهانی IPMA طراحی شد و سپس به یک استاندارد عمومی تبدیل گردید.
فراتر از سه‌گانه اصلی: استانداردهای تخصصی
بر اساس استاندارد اصلی ICB ، IPMA استانداردهای تخصصی دیگری نیز برای حوزههای خاص توسعه داده است تا نیازهای متنوع جامعه مدیریت پروژه را پاسخ دهد. از جمله این استانداردها می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:
- ICB4CCTبرای مشاوران، مربیان و مدرسان.
- ICB در دنیای چابک: برای رویکردهای چابک.
- ICBبرای دفاتر مدیریت پروژه . PMO
- ICBبرای مدیریت پروژه پایدار.
- REB (Research Evaluation Baseline)برای ارزیابی پژوهش‌های علمی در حوزه مدیریت پروژه منتشرشده در سال ۲۰۲۲
نکته مهم در مورد تاریخچه انتشار
- ICB4 در سال ۲۰۱۵ و پس از چهار سال کار و کسب و توافق میان ۶۰ انجمن عضو ملی IPMA منتشر شد. این نسخه یک تحول پارادایمی در این استاندارد به شمار می‌رفت و آن را به اولین استاندارد جهانی برای شایستگی در پروژه، برنامه و سبد تبدیل کرد.
- نسخه جدید ICB5 نیز در حال توسعه است تا با روندهای نوینی مانند هوش مصنوعی و پایداری هماهنگ شود.
ساختار ICB4
ساختار ICB4 بر اساس یک مدل سه‌بعدی طراحی شده که به آن "چشم شایستگی" (Eye of Competence) می‌گویند. این مدل نشان می‌دهد که برای موفقیت در مدیریت پروژه، برنامه یا سبد پروژهها، به ترکیبی از سه دسته شایستگی نیاز دارید .
سه حوزه شایستگی در یک نگاه
ICB4 شایستگیهای مورد نیاز را در قالب ۲۹ مؤلفه (Competence Elements) در سه حوزه زیر دسته‌بندی می‌کند :
|
حوزه شایستگی
|
تعداد مؤلفه‌ها
|
توضیح مختصر
|
|
منظر (Perspective)
|
۵ مؤلفه
|
درک بستر و زمینه پروژه، مانند استراتژی سازمان، حاکمیت، قوانین و فرهنگ .
|
|
مردم (People)
|
۱۰ مؤلفه
|
توانایی‌های فردی و اجتماعی، مانند رهبری، ارتباطات، کار تیمی و خودآگاهی .
|
|
اجرا (Practice)
|
۱۴ مؤلفه
|
مهارتهای فنی و روش‌شناختی، مانند برنامه‌ریزی، مدیریت ریسک، کیفیت و کنترل هزینه .
|
در ادامه جزئیات ۲۹ شایستگی در سه حوزه و همچنین سطوح چهارگانه گواهینامه IPMA را بهطور کامل تشریح میکنم:
حوزههای سه گانه و ۲۹ شایستگی ICB4
۱. شایستگیهای منظر (Perspective Competences)
5 جزء این حوزه به رویکرد فرد نسبت به محیط پیرامونی، استراتژی سازمان، حاکمیت و ذینفعان میپردازد:
- استراتژی (Strategy)
- حاکمیت، ساختارها و فرایندها (Governance, Structures & Processes)
- انطباق، استانداردها و مقررات (Compliance, Standards & Regulations)
- قدرت و منافع (Power & Interests)
- فرهنگ و ارزشها (Culture & Values)
۲. شایستگیهای رفتاری (Behavioral Competences) ۱۰ جزء این حوزه قلب استاندارد ICB است و بر مهارتهای نرم (Soft Skills) مدیر پروژه تأکید دارد:
- خودآگاهی و خودمدیریتی (Self-reflection & Self-management)
- صداقت و درستکاری (Personal Integrity & Reliability)
- ارتباطات مؤثر (Communication)
- رهبری (Leadership)
- کار تیمی (Teamwork)
- تعارض و بحران (Conflict & Crisis)
- زیرکی (Resourcefulness)
- مذاکره (Negotiation)
- نتیجه گرایی (Results Orientation)
- مشتری مداری (Customer Orientation & Satisfaction)
۳. شایستگیهای اجرا (Practice Competences) ۱۴ جزء این حوزه به دانش فنی و مهارتهای عملی در چرخه حیات پروژه میپردازد:
- طراحی (Design)
- نیازسنجی و اهداف (Requirements & Objectives)
- ریسک و فرصت (Risk & Opportunity)
- کیفیت (Quality)
- برنامه ریزی و کنترل (Planning & Control)
- محدوده (Scope)
- زمانبندی (Schedule)
- منابع (Resources)
- هزینه و مالی (Cost & Finance)
- تغییر (Change)
- تدارکات و قراردادها (Procurement & Contracts)
- تحویل و انتقال (Deliverables & Transition)
- بهره برداری و نگهداری (Operations & Maintenance)
- ارزش افزوده و بهره وری (Value & Productivity)
شاخص‌های کلیدی شایستگی (KCI)
هر یک از این ۲۹ مؤلفه، به مؤلفه‌های کوچک‌تری به نام شاخص‌های کلیدی شایستگی (Key Competence Indicators - KCI) تقسیم می‌شوند. این شاخص‌ها معیارهای عینی و قابل‌اندازه‌گیری هستند که مشخص می‌کنند چگونه می‌توان تسلط بر یک مؤلفه خاص را اثبات کرد . برای نمونه، مؤلفه "برنامه‌ریزی و کنترل" شامل شاخص‌های مختلفی مانند توانایی ایجاد یک برنامه زمانبندی واقع‌بینانه یا نظارت بر پیشرفت پروژه است. تعداد این شاخص‌ها بسته به حوزه (پروژه، برنامه یا سبد) متفاوت است .
مزیت اصلی: مکمل استانداردهای فرآیندمحور
ICB4 برخلاف استانداردهایی مانند PMBOK که بر فرایندها و رویه‌ها متمرکزند، بر شایستگی افراد تأکید دارد . این دو رویکرد را نباید در تضاد با یکدیگر دید، بلکه مکمل هم هستند: یک استاندارد فرایندمحور به سازمان کمک می‌کند تا رویه‌های ثابتی داشته باشد، در حالی که یک استاندارد شایستگی‌محور مانند ICB4 تضمین می‌کند که افراد انجام‌دهنده آن فرایندها، توانایی و مهارت لازم را دارند .
سطوح چهارگانه گواهینامه IPMA بر اساس ICB4
استاندارد ICB4 مبنای صدور گواهینامه هاIPMA 4-Level Certification است که هر سطح نشاندهنده درجه متفاوتی از پیچیدگی پروژه و نقش فرد است:
|
سطح
|
عنوان گواهینامه
|
نقش فرد
|
تمرکز اصلی
|
|
سطح D
|
IPMA Certified Project Management Associate
|
عضو تیم پروژه
|
دانش پایه در تمام ۲۹ شایستگی (بدون نیاز به تجربه عملی)
|
|
سطح C
|
IPMA Certified Project Manager
|
مدیر پروژه با اندازه متوسط و پیچیدگی معمولی
|
توانایی مدیریت یک پروژه غیرپیچیده بهصورت مستقل (نیاز به تجربه عملی)
|
|
سطح B
|
IPMA Certified Senior Project Manager
|
مدیر پروژههای بزرگ، پیچیده یا مدیر برنامه (Programme)
|
توانایی مدیریت پروژههای پیچیده یا چندین پروژه بهطور همزمان (نیاز به تجربه ارشد)
|
|
سطح A
|
IPMA Certified Project Director
|
مدیر پورتفولیو یا مدیر ارشد پروژهها در سازمان
|
توانایی مدیریت سبد پروژهها (Portfolio) و همتراز کردن آنها با استراتژی کلان سازمان (نیاز به تجربه راهبردی)
|
اعتبار گواهینامه :
گواهینامه‌های IPMA در سطح جهان شناخته شده و معتبر هستند. این گواهینامه‌ها توسط بیش از ۷۰ کشور عضو IPMA پشتیبانی می‌شوند و نشاندهنده تعهد حرفه‌ای و توانایی عملی فرد هستند. گواهینامه‌ها معمولاً دارای اعتبار ۵ ساله هستند و برای تمدید نیاز به بازآموزی و ارائه مدارک دال بر به‌روز بودن شایستگی‌ها دارند.
نکته کلیدی:
در این سیستم، برخلاف برخی استانداردهای دیگر مانند PMP، فقط دانش (Knowledge) کافی نیست؛ بلکه ارزیابی بر اساس شایستگی (Competency) یعنی توانایی به کارگیری دانش و مهارت در عمل انجام میشود. (با استفاده از روشهایی مثل مصاحبه، مطالعه موردی و ارزیابی ۳۶۰ درجه) همچنین در سطوح A ، B و C ، فرد باید قبلاً تجربه اثبات شده در مدیریت پروژههای واقعی را ارائه دهد.
آخرین نسخه رسمی و در حال اجرای استاندارد ICB، نسخه ۴ (ICB4) است که در سال ۲۰۱۵ منتشر شده است .
با این حال، یک نکته کلیدی و مهم وجود دارد که باید به آن توجه کنید: نسخه بعدی، یعنی ICB5 ، در دست توسعه است و انتظار می‌رود که در سال ۲۰۲۶ منتشر شود .
مرور کلی بر نسخه‌های ICB
برای درک بهتر جایگاه نسخه فعلی، در اینجا یک نمای کلی از تاریخچه انتشار این استاندارد ارائه شده است:
|
نسخه
|
سال انتشار
|
وضعیت
|
|
ICB 2.0
|
۱۹۹۹
|
قدیمی
|
|
ICB 3.0
|
۲۰۰۷
|
قدیمی
|
|
ICB 4.0
|
۲۰۱۵
|
نسخه فعلی و معتبر
|
|
ICB 5.0
|
پیش‌بینی ۲۰۲۶
|
در دست توسعه
|
نکته مهم درباره ICB5
فرآیند توسعه ICB5 به طور رسمی آغاز شده است و هدف آن به‌روزرسانی استاندارد با توجه به جدیدترین روندها مانند پایداری (Sustainability)، چابکی (Agility) و هوش مصنوعی (Artificial Intelligence) است . جلسات کاری برای توسعه این نسخه در ژوئیه ۲۰۲۵ برگزار شده است .
بنابراین، در حالی که ICB4 همچنان مبنای گواهینامه‌های IPMA محسوب میشود، تغییرات مهمی در افق دیده میشود.
منابع اصلی استاندارد
- سند اصلی ICB4 : که توسط IPMA منتشر شده و متن کامل استاندارد را در بر دارد.
- کتاب‌های مرجع : کتاب‌هایی مانند "Project Management by ICB4 - IPMA" نوشته Bert Hedeman و Roel Riepma، به عنوان یک منبع دانش جامع برای درک و یادگیری تمام مؤلفه‌های ICB4 شناخته می‌شوند.
چهارچوب‌های مشابه: مقایسه با سایر استانداردها
در دنیا چندین استاندارد و چارچوب معروف دیگر نیز در حوزه مدیریت پروژه وجود دارند که هر کدام رویکرد متفاوتی دارند:
|
استاندارد
|
ناشر
|
رویکرد اصلی
|
نقاط قوت و ضعف در مقایسه با ICB
|
|
ICB (IPMA)
|
IPMA (اروپا)
|
شایستگی‌محور (ترکیب دانش، مهارت و رفتار)
|
قوت: جامع‌ترین نگاه به انسان به عنوان مدیر پروژه، تمرکز بر توانایی عملی و رفتار در کنار دانش. ضعف: فرایند ارزیابی آن پیچیده‌تر و زمان‌برتر از آزمون‌های صرفاً دانش‌محور است.
|
|
PMBOK Guide (PMI)
|
PMI (آمریکا)
|
فرایندمحور (دانش و ورودی‌ها)
|
قوت: استانداردی بسیار شناخته‌شده و پرکاربرد، با فرایندها و ابزارهای مشخص. ضعف: بر دانش و فرایندها تأکید دارد و به اندازه ICB بر مهارتهای رفتاری و توانایی عملی تمرکز نمی‌کند. گواهینامه PMP عمدتاً دانش را می‌سنجد.
|
|
APM Competence Framework
|
APM (بریتانیا)
|
تلفیقی (شایستگی‌محور)
|
قوت: مشابه ICB به شایستگیهای رفتاری و زمینه‌ای توجه دارد و یک سیستم رتبه‌بندی شفاف ارائه می‌دهد. ضعف: اغلب در سطح بریتانیا شناخته‌شده‌تر است و جهانی‌بودن ICB را ندارد.
|
|
PMCDF (PMI)
|
PMI (آمریکا)
|
توسعه شایستگی (سه‌بعدی: دانش، عملکرد، شخصی)
|
قوت: به صورت مشخص برای توسعه شایستگی افراد طراحی شده و ابزارهای ارزیابی دقیقی دارد. ضعف: به اندازه ICB در سطح جهان به عنوان مبنای گواهینامه مستقل شناخته شده نیست و بیشتر یک چارچوب پشتیبان برای PMBOK است.
|
تفاوت اصلی میان دانش (Knowledge) و شایستگی (Competency)
در این است که دانش، «دانستن» است، در حالی که شایستگی، «توانایی به‌کارگیری مؤثر آن دانش در عمل» برای دستیابی به نتایج مطلوب است. این تفاوت، هسته اصلی استاندارد ICB4 را تشکیل می‌دهد.
برای درک بهتر، این جدول را ببینید:
| |
دانش (Knowledge)
|
شایستگی (Competency)
|
|
تعریف
|
مجموعه اطلاعات و تجربه‌هایی که یک فرد در اختیار دارد. به عبارت دیگر، "چه می‌داند؟".
|
کاربرد دانش، مهارت‌ها و توانایی‌ها برای دستیابی به نتایج دلخواه. یعنی توانایی انجام‌دادن کار در یک بستر مشخص.
|
|
ماهیت
|
نظری و انتزاعی دارد.
|
عملی و مبتنی بر عملکرد است و ترکیبی از دانش، مهارت‌ها، توانایی‌ها و تجربه را دربر می‌گیرد.
|
|
نحوه سنجش
|
معمولاً از طریق آزمون‌های دانش (مانند آزمون‌های چندگزینه‌ای) سنجیده میشود.
|
از طریق ارزیابی عملکرد و توانایی عملی در موقعیت‌های واقعی یا شبیه‌سازی‌شده سنجیده میشود.
|
|
تمرکز استاندارد ICB4
|
جزئی از شایستگی محسوب میشود و مبنای دانش لازم را فراهم می‌کند.
|
هدف اصلی و محور استاندارد است و تمام ۲۹ مؤلفه شایستگی ICB4 بر اساس آن تعریف شده‌اند.
|
تعریف دقیق از زبان خود IPMA
IPMA در سند ICB4 خود، شایستگی را اینگونه تعریف می‌کند:
"کاربرد دانش، مهارت‌ها و توانایی‌ها به منظور دستیابی به نتایج مطلوب."
و برای شفاف‌سازی، خود این واژگان را نیز تعریف نموده است:
- دانش (Knowledge): مجموعه اطلاعات و تجربه‌ای که یک فرد در اختیار دارد (مثلاً درک مفهوم نمودار گانت، یک دانش محسوب میشود).
- مهارت (Skill): قابلیت‌های فنی خاصی که انجام یک کار را برای فرد ممکن می‌سازد (مثلاً توانایی رسم یک نمودار گانت، یک مهارت است).
- توانایی (Ability): کاربرد مؤثر دانش و مهارت در یک بستر مشخص (مثلاً توانایی طراحی و مدیریت موفق یک برنامه زمانبندی پروژه، یک توانایی است).
با این تعاریف، مشخص میشود که شایستگی، فراتر از جمع ساده دانش و مهارت است. شایستگی، توانایی به‌کارگیری درست آنها در یک زمینه خاص برای به نتیجه رساندن کار است.
چرا این تفاوت در ICB4 مهم است؟
- پیش‌بینی‌کننده‌تر هست ، برای مقوله موفقیت : استاندارد ICB4 بر این باور است که ارزیابی شایستگی عملی، پیش‌بینی‌کننده قوی‌تری برای موفقیت یک مدیر پروژه نسبت به یک آزمون صرفاً دانش‌محور است.
- یکپارچه‌کننده سه حوزه است: شایستگی در ICB4، سه حوزه دانشی، عملکردی و شخصی/رفتاری را در هم ادغام می‌کند. به عبارت دیگر، یک فرد برای اینکه شایسته محسوب شود، باید نه‌تنها دانش (چه می‌داند)، بلکه عملکرد (چه کاری می‌تواند انجام دهد) و رفتار شخصی (چگونه رفتار می‌کند) خود را نیز به اثبات برساند.
- تکمیل‌کننده استانداردهای فرآیندمحور است: ماهیت شایستگی‌محور ICB4 باعث میشود که این استاندارد در تضاد با استانداردهای فرآیندمحور مانند PMBOK نباشد، بلکه به عنوان یک ابزار تکمیلی برای آنها عمل کند. در حالی که PMBOK بر «مراحل انجام کار» (چه فرآیندهایی باید طی شود) متمرکز است، ICB4 بر «توانایی‌های فرد برای انجام کار» (چه کسی باید باشد و چه کاری باید بتواند انجام دهد) تمرکز دارد.
تالیف : محمدعلی مجیدیان - مدیر عامل شرکت سامان ایده
برای دریافت خدمات تحصصی مدیریت پروژه با ما تماس بگیرید .
سامان ایده محل تلاقی دانش و تجربه